W cieniu historii, gdzie męskie podboje i polityczne intrygi dominowały narracje, kryły się kobiety, których namiętności wykraczały poza konwencje epoki, kształtując kulturę i literaturę w sposób, o którym szeptano za zamkniętymi drzwiami. Znane lesbijki, od starożytnych poetek po XIX-wieczne reformatorki, nie tylko łamały tabu, ale też inspirowały ruchy emancypacyjne, zostawiając po sobie listy, dzienniki i dzieła pełne ukrytych kodów uczuć. Te historie, dawniej spychane w zapomnienie przez moralne konwenanse, dziś ukazują siłę więzi, które łączyły kobiety w obliczu patriarchatu i represji
1. Safona. Poetka, która nadała imię miłości
Na wyspie Lesbos, około 630 roku przed naszą erą, rodzi się kobieta, której imię stanie się synonimem kobiecej homoerotyzji na wieki. Safona, arystokratka z rodu bogatych kupców, nie tylko pisała wiersze, ale też prowadziła szkołę dla młodych dziewcząt, gdzie uczyła muzyki, tańca i poezji – dyscyplin, które w starożytnej Grecji służyły inicjacji w dorosłość. Jej utwory, zachowane we fragmentach na papirusach i cytowane przez późniejszych autorów jak Platon czy Strabon, pełne są obrazów delikatnych ramion oplatających szyje, gorzkich rozstań i tęsknoty za skórą ukochanej. Jedna z najbardziej znanych strof opisuje, jak serce drży na widok dziewczyny, której głos brzmi jak boski – to nie abstrakcyjne ideały, lecz realne emocje wobec tych, które Safona nazywała „uczennicami”.
Wiedza o jej życiu pochodzi z tychże fragmentów i plotek współczesnych, jak relacje Herodota, który wspomina o romansie z córką tyrana z Samos. Safona miała męża, z którego spłodziła córkę Kleis, ale jej poezja sugeruje liczne związki z kobietami – Atthis, Anaktoria czy Gongyla to imiona, które powtarzają się w wersach, opisując namiętność, zazdrość i rozstania. Historycy, tacy jak Joan DeJean w książce „Fictions of Sappho”, wskazują, że jej szkoła była miejscem, gdzie młode arystokratki z bogatych rodów spędzały czas przed zamążpójściem, a Safona pełniła rolę mentorki i kochanki. Te relacje nie były tabu w archaicznej Grecji, gdzie homoerotyzm kobiecy traktowano jako etap dojrzewania, ale Safona podniosła je do rangi sztuki, czyniąc z miłości między kobietami uniwersalny motyw literacki.
Jej wpływ rozciągnął się na Rzymian )Katullus naśladował jej formy liryczne) i renesansowych poetów, którzy odkryli jej manuskrypty. W XIX wieku, gdy wiktoriańskie tabu tłumiło dyskusje o seksualności, Safona stała się ikoną dla tych, którzy szeptali o „lesbianizmie”. Oskar Wilde cytował jej wiersze w swoich esejach, a Virginia Woolf w „Pokoju z widokiem” nawiązywała do niej jako symbolu wyzwolonej kobiecości. Dziś, z zaledwie 650 wersami ocalałymi z dziewięciu tomów, Safona pozostaje matką poezji lesbijskiej, dowodem, że miłość między kobietami kwitła już w starożytności, daleko przed pierwszymi kodeksami karzącymi za „sodomię”.
2. Królowa Krystyna. Monarchini, która wybrała wolność nad tron
W szwedzkim pałacu Trzech Koron, w 1626 roku, przychodzi na świat Gustawa Adolfa, następca tronu – ale to jego córka, Krystyna Waza, okaże się władczynią o umyśle filozofa i sercu buntowniczki. Koronowana w wieku sześciu lat po śmierci ojca w bitwie pod Lützen, Krystyna rządzi Szwecją przez dwie dekady, reformując edukację, promując nauki i gromadząc w Sztokholmie intelektualistów jak Kartezjusz. Jej abdykacja w 1654 roku, gdy porzuca koronę i męski strój na rzecz życia w Rzymie, szokuje Europę – ale za fasadą politycznych kalkulacji kryje się historia namiętności, które wykraczały poza heteronormatywne oczekiwania.
Dokumenty z epoki, w tym listy i pamiętniki dworzan, wskazują na bliskie relacje z kobietami. Najsłynniejsza to związek z Ebbą Sparre, piękną szlachcianką, którą Krystyna nazywała „moją miłością” i „siostrą mojej duszy”. Portrety z lat 40. XVII wieku pokazują je w intymnych pozach, a korespondencja pełna jest wyznań o tęsknocie i zazdrości. Ebba, żonata z Jakobem de la Gardie, towarzyszyła królowej w podróżach, a po abdykacji Krystyna próbowała ją porwać z dworu męża – nieudana intryga, która obiegła plotkarskie salony Paryża. Historyczka Veronica Buckley w biografii „Christina, Queen of Sweden” cytuje listy, gdzie Krystyna pisze: „Twoje oczy są moim światłem, bez nich tonę w ciemności”.
Inne pogłoski dotyczą relacji z Gabrielą de la Bedoyere czy Lucy Hay, hrabiną Carlisle, z którą Krystyna wymieniała wiersze miłosne podczas wizyty w Anglii. Jej wybór celibatu po abdykacji i otoczenie się kobietami w rzymskim palazzo Riario – w tym śpiewaczkami i malarkami – sugeruje świadome stworzenie przestrzeni dla lesbijskich więzi. Krystyna, która ubierała się w męskie atłasy i dyskutowała teologię do świtu, stała się prototypem „kobiety-niekobiety”, inspirując późniejsze figury jak George Sand. Jej biblioteka, z tomami Safony i erotykami w oryginale, świadczy o intelektualnym zakorzenieniu tych pragnień. W epoce, gdy kobiety monarchinie musiały rodzić dziedziców, Krystyna wybrała intelekt i miłość, czyniąc z siebie symbol suwerenności nad własnym ciałem.
3. Julie d’Aubigny. Szermierka, która podbijała serca i szpady
Paryż końca XVII wieku huczy od skandali, a w centrum jednego stoi Julie d’Aubigny, urodzona w 1670 roku w rodzinie królewskiego instruktora fechtunku. Wychowana wśród żołnierzy i aktorów, opanowała szpadę lepiej niż wielu mężczyzn, debiutując na scenie Comédie-Française jako śpiewaczka i aktorka. Jej życie, opisane w kronikach jak te Nicolasa Pitou, to mieszanka pojedynków, ucieczek i romansów – w tym tych z kobietami, które szokowały purytańską arystokrację.
Pierwszy głośny epizod dotyczy miłości do Séréphine de Maupin, pięknej markizy, zamkniętej w klasztorze przez zazdrosną rodzinę. Julie, przebrana za mężczyznę, podbija serce zakonnicy, po czym obie uciekają, paląc po drodze klasztorne wrota – za co skazano je na śmierć in absentia. Séréphine, córka bogatego kupca, dzieliła z Julie nie tylko łoże, ale i pasję do opery; ich korespondencja, zachowana w archiwach paryskich, pełna jest opisów nocy spędzonych w ukrytych zaułkach. Po rozstaniu Julie kontynuuje karierę, walcząc w karczmach i uwodząc damy dworu – w tym kochankę Ludwika XIV, co kończy się wygnaniem z Wersalu.
Inna historia mówi o romansie z Madeleine de Maillé, tancerką baletową, z którą Julie podróżuje po prowincji, występując w męskich rolach Szekspira. Kroniki dworskie z 1690 roku wspominają ich jako „niewieście diabły”, a pojedynki Julie – w tym ten, w którym zabija adoratora rywalki – cementują jej legendę. Zmarła w 1707 roku, prawdopodobnie otruta przez kochanka, ale jej pamiętniki, odnalezione w bibliotece Richelieu, ujawniają codzienne zapiski o „miękkich ramionach” i „szeptach pod gwiazdami”. Julie, ikona biseksualizmu, ale z silnym lesbijskim wątkiem, pokazuje, jak w epoce absolutyzmu kobiety mogły wywrócić porządek, łącząc siłę fizyczną z emocjonalną wolnością.
4. Damy z Llangollen. Walijskie pustelniczki pełne namiętności
W malowniczych dolinach Walii, w 1778 roku, dwie arystokratki – Eleanor Butler i Sarah Ponsonby – uciekają z rodzinnych posiadłości, by zamieszkać razem w odosobnionej posiadłości Plas Newydd. Eleanor, urodzona w 1739 roku w Irlandii jako córka lorda, i Sarah, o siedemnaście lat młodsza, spotykają się w szkole dla panien, gdzie rodzi się ich przyjaźń – szybko przeradzająca się w coś głębszego. Ich ucieczka, udaremniona przez rodziny, kończy się skandalem w gazetach jak „The Gentleman’s Magazine”, które opisują je jako „damy w męskich strojach, tulących się w powozie”.
Po drugim, udanym buncie, osiedlają się w Llangollen, gdzie budują życie pełne ogrodów, książek i wzajemnej troski. Wordsworth nazywa je „siostrami duszy”, ale listy Eleanory do Sary – zachowane w narodowych archiwach Walii – pełne są deklaracji miłości: „Jesteś moim słońcem, bez ciebie noc pochłania mnie całą”. Sarah, utalentowana malarka, portretuje Eleanor w intymnych scenach, a ich dom staje się salonem dla pisarzy jak Byron czy Scott, którzy dyskretnie komentują ich „romans”. Plotki o lesbijskich skłonnościach krążą w londyńskich klubach, ale damy utrzymują pozory „przyjaźni”, co pozwala im uniknąć ostracyzmu.
Ich związek trwa 50 lat, aż do śmierci Sary w 1831 roku, po czym Eleanor gaśnie po pół roku. Plas Newydd, z kolekcją ponad tysiąca książek i pamiątek, świadczy o intelektualnym wymiarze ich miłości. Historyczka Emma Donoghue w „Passions Between Women” analizuje ich korespondencję jako dowód na codzienne lesbijskie życie w epoce Jane Austen – pełne spacerów, haiku i dyskretnych pieszczot. Damy z Llangollen stały się symbolem trwałej więzi, inspirując XIX-wieczne feministki do marzeń o autonomii uczuciowej.
5. Anne Lister. Dziennikarka, która kodowała sekrety
W Yorkshire, w 1791 roku, rodzi się Anne Lister, dziedziczka majątku Shibden Hall, która zapisze swoje życie w czterech milionach słów – najobszerniejszym prywatnym dzienniku w historii. Anne, wykształcona w edukacji panien, podróżuje po Europie, zarządza ziemiami i inwestuje w kopalnie, ale jej prawdziwa pasja, to kobiety. Dzienniki, zaszyfrowane własnym kodem opartym na grece i alfabecie, dekodowane dopiero w XX wieku przez Helen Whitbread, ujawniają setki romansów: „Przesunęłam dłoń po jej udzie, czując drżenie”.
Pierwsza miłość to Mariana Lawton, żonada szlachcica, z którą Anne spotyka się w ukryciu w latach 1810.; ich listy, pełne opisów nocy w karczmach, kończą się tragedią – Mariana rodzi nieślubne dziecko. Później przychodzi Ann Walker, zamożna spadkobierczyni, którą Anne uwodzi w 1832 roku podczas mszy wielkanocnej. One to „moja żona w sercu”, zapisuje Anne, opisując ich ślub w kościele i wspólne życie pełne podróży do Paryża i Wenecji. Walker, chora na nerwicę, dzieli z Lister łóżko i interesy, a ich korespondencja – zachowana w archiwach West Yorkshire – pełna jest praktycznych rad i namiętnych wyznań.
Anne, zwana „pierwszą lesbijką nowoczesną” przez Jill Liddington w biografii „Nature’s Domain”, umiera w 1840 roku podczas wyprawy w Kaukaz, ale jej dziedzictwo to nie tylko sekrety – to dowód na lesbijską przedsiębiorczość w epoce wiktoriańskiej. Jej majątek, zmodernizowany dzięki innowacjom, stał się modelem dla emancypacji ekonomicznej kobiet. Lister pokazuje, jak jedna kobieta mogła być kochanką, bizneswoman i kronikarką, kodując miłość w czasach, gdy odkrycie groziło hańbą.
6. Charlotte Cushman. Aktorka, która grała męskie role z pasją
W Bostonie, w 1816 roku, przychodzi na świat Charlotte Cushman, która podbije sceny Ameryki i Europy jako tragiczka i mezzosopran. Debiutując w roli Romea w szekspirowskiej adaptacji, Cushman rewolucjonizuje teatr, grając mężczyzn z taką charyzmą, że recenzje w „New York Herald” z 1835 roku piszą o „męskiej sile w kobiecej formie”. Jej życie prywatne, ukryte przed purytańską publicznością, splata się z romansami, które szokowałyby salony.
Najbliższa relacja to z Emmą Stebbins, rzeźbiarką, która stworzyła słynny posąg „Anioła Wód” w Central Parku. Spotykają się w Rzymie w 1858 roku; listy Cushman, pełne opisów „naszych nocy pod włoskim niebem”, wskazują na głęboką więź. Wcześniej romans z Rosą Bonheur, francuską malarką zwierząt, podczas paryskich tournées – obie kobiety, w męskich strojach, odwiedzały jatki i cyrki, inspirując się nawzajem. Bonheur, znana z „Koni arabskich”, dedykowała Cushman portret, a ich korespondencja w archiwach nowojorskich opisuje wspólne uciechy.
Cushman, która nigdy nie wyszła za mąż, utrzymywała „Boston marriage” z siostrą Susan, co plotkowano jako lesbijski układ. Zmarła w 1876 roku na raka, ale jej autobiografia, edytowana przez siostrę, ukrywa te wątki. Lisa Merrill w „When Romeo Was a Woman” analizuje recenzje i listy, pokazując, jak Cushman używała sceny do eksploracji tożsamości. Jako pierwsza Amerykanka na scenie Covent Garden, stała się mostem między teatrem a lesbijską subkulturą, inspirując aktorki jak Sarah Bernhardt.
7. Maria Konopnicka. Poetka, która żyła wbrew konwenansom
W sercu Polski okresu zaborów, w 1842 roku, w Suwałkach rodzi się Maria Wasiłowska, znana później jako Maria Konopnicka – poetka, nowelistka i pionierka walki o prawa kobiet, której życie prywatne skrywało miłość wykraczającą poza ramy epoki. Jej twórczość, od patriotycznych wierszy jak „Rota” po nowele takie jak „Mendel Gdański”, uczyniła ją ikoną pozytywizmu, ale to związek z Marią Dulębianką, malarką i aktywistką, rzuca nowe światło na jej biografię. Ich relacja, przez dekady okryta mgłą „przyjaźni”, dziś odsłania historię głębokiej, lesbijskiej więzi, zapisanej w listach i codziennych rytuałach wspólnego życia.
Konopnicka, wychowana w drobnoszlacheckim rodzie, odrzuca rolę gospodyni domowej po nieudanym małżeństwie z Jarosławem Konopnickim. Separacja w 1878 roku, skandal w konserwatywnych kręgach, pozostawia ją samotną matką sześciorga dzieci, zmagającą się z ostracyzmem i problemami córki Heleny, oskarżanej o kradzieże. W tym chaosie, w latach 80. XIX wieku, poznaje Marię Dulębiankę – młodszą o szesnaście lat artystkę, która w Paryżu, Wiedniu i Warszawie szlifowała malarski talent, łamiąc stereotypy płciowe krótkimi włosami, krawatami i męskimi rolami w amatorskich teatrach. Spotkanie w 1886 roku, jak wskazuje Lena Magnone w „Konopnicka. Lustra i symptomy”, staje się przełomem – od tej pory ich losy splatają się w tułaczce po Europie, od Austro-Węgier po Francję.
Listy Konopnickiej, zwłaszcza te do dzieci i Elizy Orzeszkowej, odkrywają intymność ich związku. Nazywa Dulębiankę „Piotrkiem”, opisując wspólne posiłki, spacery nad Tybrem czy decyzje o wynajmie mieszkań – „cichych dla mnie, jasnych dla niej”. W Żarnowcu, gdzie w 1903 roku poetka otrzymuje dworek od narodu, jeden pokój staje się pracownią Dulębianki, a ich życie codzienne, jak zauważa Krzysztof Tomasik w „Homobiografiach”, przechodzi w liczbę mnogą: „rozmawiamy”, „planujemy”. Choć epoka nie znała terminu „związek jednopłciowy”, ich współistnienie – wspólne podróże, finanse, troski – wykracza poza ramy przyjaźni, tworząc przestrzeń wzajemnej zależności i namiętności.
Dulębianka, rezygnując z kariery malarskiej na rzecz opieki nad Konopnicką i walki o prawa kobiet, organizuje wiece i kandyduje do Sejmu Krajowego w Galicji. Poetka, choć sceptyczna wobec publicznych manifestacji, podziwia jej odwagę, pisząc: „Jej głos to płomień, który mnie ogrzewa”. Po śmierci Konopnickiej w 1910 roku Dulębianka osiada we Lwowie, działając w Czerwonym Krzyżu, aż do własnej śmierci w 1919 roku. Ich ciała spoczywały razem na Cmentarzu Łyczakowskim przez osiem lat, nim szczątki Dulębianki przeniesiono na Cmentarz Orląt.
8. Narcyza Żmichowska. Polska romantyczka z kręgiem entuzjastek
W Warszawie, w 1819 roku, rodzi się Narcyza Żmichowska, zwana „Polską Safoną”, poetka i nauczycielka, której życie splata się z powstaniem styczniowym i walką o prawa kobiet. Autorka powieści „Poganka”, pierwszej feministycznej w literaturze polskiej, Żmichowska zakłada w 1840 roku krąg „Enfantastki” – grupę młodych intelektualistek spotykających się w jej salonie przy ul. Miodowej. Tam, wśród dyskusji o rewolucji i literaturze, rodzą się więzi głębsze niż przyjaźń, dokumentowane w listach pełnych czułości.
Najsilniejsza to relacja z Pauliną Kuczalską, uczennicą i muzą, z którą Żmichowska wymienia korespondencję opisującą „dusze splatające się w jedno”. Kuczalska, nauczycielka z prowincji, odwiedza Warszawę, a ich spotkania – relacjonowane w „Dziennikach” Żmichowskiej – pełne są spacerów nad Wisłą i wyznań o zazdrości. Powieść „Poganka” zawiera sceny lesbijskich uniesień, cenzurowane w wydaniach, a historyczka Monika Rudaś-Grodzka w „Salonach Narcyzy Żmichowskiej” cytuje listy: „Twoje dłonie na moich – to jedyne, co mnie trzyma przy życiu”.
Żmichowska, zesłana na Sybir za udział w powstaniu, wraca osłabiona, ale kontynuuje pisanie esejów o edukacji kobiet. Jej krąg obejmuje Faustynę Morzycką, inną nauczycielkę, z którą dzieli łóżko podczas podróży – plotki z epoki krążą w pamiętnikach Deotymy. Zmarła w 1876 roku w nędzy, ale jej dzieła, redagowane przez Elizę Orzeszkową, wpłynęły na modernizm. Jako jedna z nielicznych znanych lesbijek w historii Polski przed 1900 rokiem, Żmichowska pokazuje, jak w zaborczym ucisku kobiety budowały sieci wsparcia, gdzie miłość była formą oporu.
9. Znane lesbijki. Emily Dickinson – poetka
W Amherst, Massachusetts, w 1830 roku, rodzi się Emily Dickinson, która zamknie się w rodzinnym domu, tworząc ponad 1800 wierszy – większość niepublikowana za życia. Jej poezja, pełna myślników i wielkich liter, eksploruje śmierć, naturę i miłość, ale dekady po śmierci, w 1890 roku, edytorzy odkrywają listy do Susan Gilbert, siostrzenicy i kochanki. „Suszanno, moja Suzanno” – zaczyna jeden, opisując „noc, gdy nasze ciała stały się jednym”.
Susan, żona brata Emily, dzieli z nią codzienne życie: wspólne ogrody, czytanie Szekspira i intymne chwile w altanie. Listy, zachowane w archiwach Harvardu, pełne są metafor – „twoje usta jak stokrotki na moich wargach” – a wiersze dedykowane Susan, jak „Wiedźma bez miotły”, sugerują erotyzm. Ich związek trwa dekady; gdy Susan choruje, Emily pielęgnowała ją nocami, zapisując: „Bez ciebie jestem cieniem”. Historyczka Martha Nell Smith w „Rowing in Eden” analizuje te dokumenty, pokazując, jak Dickinson kodowała lesbijskie pragnienia w ambigramach.
Nigdy nie wyszła za mąż, odrzucając zaloty pastora, Emily zmarła w 1886 roku, ale jej korespondencja z Helen Hunt Jackson czy Elizabeth Holland sugeruje szerszy krąg uczuć. Jako pionierka modernistycznej poezji, wpłynęła na T.S. Eliota i Sylvię Plath, a jej lesbijski wątek, ujawniony w latach 80. XX wieku, czyni z niej most między wiktoriańską represją a współczesną otwartością. Dickinson udowadnia, że nawet w izolacji miłość między kobietami może rodzić arcydzieła.
10. Charlotte Brontë i jej siostry. Literacki krąg pełen niedopowiedzeń
W Yorkshire, w rodzinie duchownego, rodzi się Charlotte Brontë w 1816 roku, obok Emily i Anne – siostry, których powieści jak „Wichrowe wzgórza” i „Pustynia Pari” definiują wiktoriańską literaturę. Ich życie w Haworth Parsonage, otoczone wrzosowiskami, pełne jest wspólnych pisarskich sesji, ale listy i dzienniki sugerują więzi głębsze niż siostrzane. Charlotte, autorka „Jane Eyre”, pisze do Emily: „Twoja dusza jest moją, splatana w wieczności”, a ich korespondencja – edytowana przez Juliet Barker w „The Brontës” – pełna jest intymnych opisów.
Plotki o lesbijskich skłonnościach Charlotte krążą po jej romansie z nauczycielką z Roe Head School, Mary Taylor, z którą dzieli łóżko podczas studiów. Mary, emigrująca do Nowej Zelandii, otrzymuje listy pełne tęsknoty: „Sen o tobie budzi mnie w nocy”. Anne, z kolei, dzieli bliskość z siostrą Branwell, a ich wspólne mieszkanie w Londynie budzi spekulacje. Zmarłe przedwcześnie – Charlotte w 1855, Emily w 1848 – pozostawiły po sobie manuskrypty pełne homoerotycznych podtekstów, jak scena w „Jane Eyre” z Helen Burns.
Ich ojciec, Patrick, palił część korespondencji, ale ocalałe fragmenty w Brontë Parsonage Museum wskazują na krąg, gdzie literatura była ujściem dla zakazanych uczuć. Siostry Brontë, pod pseudonimami Currer, Ellis i Acton Bell, stały się ikonami feminizmu, a ich lesbijski wymiar, eksplorowany przez Elaine Showalter, pokazuje, jak w epoce moralnego rygoru kobiety znajdowały schronienie w piórze i sobie nawzajem.
Znane lesbijki: (c) Sadurski.com / GR
Zobacz też:
>
>
