Największa katastrofa morska w historii świata. Titanic to pikuś!

Wyobraź sobie luksusowego liniowca, perłę oceanów, który zatonął, pociągając za sobą na dno ponad 1500 dusz. Titanic – legenda. A teraz wyobraź sobie mniejszy statek, na którego pokładzie zginęło kilka razy więcej ludzi. Tysiące, dzieci, kobiet, uciekinierów. Ich historie pochłonęła lodowata woda Bałtyku i cisza wojny. To nie hollywoodzki hit, to fakt. To tragedia MS Wilhelm Gustloff, która w styczniu 1945 roku stała się największą katastrofą morską w dziejach świata. Na Gustloffie zginęło więcej dzieci, niż liczba wszystkich pasażerów Titanica. Poznaj historię i kulisy ataku rosyjskiej łodzi podwodnej

Rys historyczny: Od symbolu nazizmu do arki uciekinierów

MS Wilhelm Gustloff, nazwany na cześć zamordowanego szefa szwajcarskiego oddziału partii nazistowskiej, wyruszył w swój dziewiczy rejs w 1938 roku. Pierwotnie zbudowany jako luksusowy statek pasażerski dla organizacji Kraft durch Freude (KdF – Siła przez radość), miał służyć rejsom wypoczynkowym dla robotników Rzeszy, symbolizując siłę i dobrobyt Trzeciej Rzeszy. Był to nowoczesny, komfortowy liniowiec, zaprojektowany na około 1500 pasażerów i załogę. Wyposażony w baseny, sale taneczne i przestronne kabiny, szybko stał się wizytówką niemieckiej potęgi morskiej.

Jednak sielanka skończyła się wraz z wybuchem II wojny światowej. Gustloff szybko został wcielony do służby Kriegsmarine, najpierw jako statek szpitalny, a następnie, od 1940 roku, jako pływające koszary dla załóg łodzi podwodnych w Gdyni (ówczesnym Gotenhafen). Przez lata stacjonował w porcie, zapomniany i niszczejący, czekając na swój tragiczny koniec. W 1945 roku, gdy Armia Czerwona parła na zachód, a Prusy Wschodnie stały w ogniu, Gustloff został ponownie „użyty” – tym razem jako statek ewakuacyjny w ramach operacji „Hannibal”, jednej z największych morskich ewakuacji w historii.

Styczeń 1945: Ucieczka przed Armią Czerwoną

22 stycznia 1945 roku, w obliczu zbliżającego się frontu wschodniego, na pokład Wilhelma Gustloffa zaczęli wchodzić ludzie. Nie byli to już urlopowicze. Byli to cywile – kobiety, dzieci, starcy, ranni żołnierze, przeszkolony personel Kriegsmarine (głównie kobiety z pomocniczej służby morskiej) oraz rodziny oficerów. Uciekali z Prus Wschodnich i Gdańska przed okrucieństwami Armii Czerwonej. Warunki były potworne. Statek, zaprojektowany na około 1900 osób, był przeładowany. Oficjalne listy pasażerów mówiły o 6000-7000 osobach, ale szacunki historyków wskazują, że na pokładzie mogło znajdować się nawet ponad 10 500 ludzi. Tłoczyli się w kabinach, korytarzach, basenach – wszędzie, gdzie tylko można było znaleźć kawałek miejsca. W ciasnocie i zimnie, z nadzieją na ratunek, Gustloff miał ich zabrać do Kilonii, w bezpieczne rejony Niemiec.

Statek, wbrew wszelkim zasadom bezpieczeństwa, opuścił Gdynię 30 stycznia 1945 roku, eskortowany przez torpedowiec „Löwe” i mniejszą jednostkę. Pogoda była fatalna – temperatura spadała poniżej zera, wiał silny wiatr, a morze było wzburzone. W takich warunkach, z tysiącami istnień na pokładzie, Gustloff stał się łatwym celem. Jego los był przesądzony.

Moment zagłady: Trzy rosyjskie torpedy w lodowatą ciemność

O godzinie 21:08, 30 stycznia 1945 roku, w rejonie Zatoki Gdańskiej, statek nie płynął w konwoju i miał wyłączone światła nawigacyjne. Nagle trzy potężne eksplozje wstrząsnęły Gustloffem. Torpedy uderzyły z lewej burty. Pierwsza trafiła w dziób, druga rozerwała basen, gdzie schroniło się wiele kobiet i dzieci, a trzecia uderzyła w maszynownię, pozbawiając statek prądu i możliwości manewrowania.

Na pokładzie wybuchła panika. Krzyki rannych, płacz dzieci i przerażające odgłosy pękającej konstrukcji mieszały się w jedną, koszmarną kakofonię. Brak prądu uniemożliwił uruchomienie większości szalup ratunkowych – wiele z nich pozostało zamarzniętych lub zablokowanych. Ludzie wpadali do lodowatej wody Bałtyku o temperaturze około -18°C. Wielu umarło z hipotermii w ciągu kilku minut. Widok był apokaliptyczny: tysiące ludzi w panice walczących o życie, zmarzniętych, tonących, ściskających się nawzajem w bezużytecznych już kamizelkach ratunkowych.

Zaraz po ataku na pomoc ruszyły niemieckie jednostki eskortujące i statki ratunkowe, które zostały powiadomione drogą radiową. Uratowano około 1200-1500 osób. Reszta, około 6 000 do 9 000 ludzi, w tym około 5 000 dzieci, zginęła w lodowatych wodach Bałtyku.

Sprawca: Radziecka łódź podwodna S-13 i kapitan Marinesko

Za zagładą MS Wilhelm Gustloff stała radziecka łódź podwodna S-13 pod dowództwem kapitana Aleksandra Marinesko. Marinesko, mimo że później został okrzyknięty bohaterem Związku Radzieckiego, był postacią kontrowersyjną – niesubordynowany, często karany za picie alkoholu i łamanie dyscypliny. W momencie ataku na Gustloffa znajdował się na „czarnej liście” dowództwa i walczył o swoją reputację.

W nocy 30 stycznia 1945 roku, S-13 patrolując Bałtyk, wykryła duży niemiecki statek. Marinesko podjął decyzję o ataku, traktując Gustloffa jako legalny cel wojskowy. Statek, mimo że cywilny, był uzbrojony w działa przeciwlotnicze i przewoził wojskowych (w tym personel Kriegsmarine), co w świetle ówczesnego prawa wojennego czyniło go legalnym celem. Kapitan Marinesko odpalił trzy torpedy, które celnie trafiły.

Czy Marinesko poszedł za to do piekła? Z perspektywy aliantów i prawa wojennego – nie. Wykonał swoje zadanie. Zniszczył niemiecki statek, który stanowił cel wojskowy. Z perspektywy tysięcy niewinnych cywilów, którzy stracili życie – ocena moralna jest inna. Ta tragedia to symbol okrucieństwa wojny, która nie oszczędza nikogo. Marinesko, mimo że odznaczony Orderem Bohatera Związku Radzieckiego pośmiertnie w 1990 roku, do końca życia zmagał się z łatką niesfornego żołnierza.

Kompleksowe zestawienie: MS Wilhelm Gustloff vs. RMS Titanic

Klątwa milczenia: Dlaczego Gustloff wciąż czeka na upamiętnienie?

Dlaczego świat uronił miliardy łez nad historią Jacka i Rose na Titanicu, a o tragedii dziesięciu tysięcy ludzi w lodowatej wodzie Bałtyku milczą podręczniki do historii, poza Polską i Niemcami? Odpowiedź jest brutalna i prozaiczna: Titanic był tragedią w eleganckim wydaniu, błędem technologicznym w czasach pokoju, który idealnie nadawał się na romantyczny epos. Wycieczkowiec Wilhelm Gustloff był krwawym epizodem końca najstraszniejszej wojny w dziejach, gdzie linia między ofiarą a agresorem była celowo zacierana przez lata.

Przez dekady o Gustloffie nie wypadało mówić. Na Zachodzie nie chciano psuć narracji o jednoznacznym zwycięstwie nad nazizmem, wyciągając na światło dzienne tragedię niemieckich cywilów. Z kolei w bloku wschodnim kapitan Marinesko musiał pozostać nieskazitelnym bohaterem, a nie człowiekiem, który posłał na dno pięć tysięcy dzieci. Tragedia ta została uwięziona w politycznym czyśćcu – zbyt niemiecka dla aliantów, zbyt kłopotliwa dla Sowietów.

Jednak ta historia wciąż czeka na swoje wielkie odkrycie przez Hollywood. Potencjał filmowy tej katastrofy jest porażający i znacznie mroczniejszy niż to, co widzieliśmy u Jamesa Camerona. Wyobraź sobie scenę, w której tysiące ludzi w panice próbuje wydostać się z oszklonych promenad, które pod wpływem uderzenia torped stały się śmiertelną pułapką, zamieniając luksusowy statek w gigantyczne akwarium wypełnione lodowatą wodą. Wyobraź sobie dramat matek, które w ciemnościach traciły dzieci, i dylemat radzieckiego kapitana, który naciskał spust, nie wiedząc (lub nie chcąc wiedzieć), kogo ma na celowniku.

To materiał na oscarowy dramat, który zamiast taniego sentymentalizmu, pokazałby totalny upadek humanitaryzmu. Bałtycki kolos wciąż spoczywa zaledwie 45 metrów pod powierzchnią wody, niemal na wyciągnięcie ręki, przypominając nam, że największe tragedie ludzkości nie zawsze mają twarz luksusu i orkiestry grającej do końca. One mają twarz bezimiennego uchodźcy, o którym kino dopiero musi sobie przypomnieć.

Wilhelm Gustloff: (c) Niesamowite . Sadurski.com / GM
Górne zdjęcie: statek w Gdańsku, 1940. Foto: Bundesarchiv, Bild 183-H27992 / Sönnke, Hans / CC-BY-SA 3.0 de

Zobacz też: 
> Lotniskowce USA – morska siła mocarstwa
> Sekrety japońskich kamikaze