Wikipedia uchodzi za jeden z najbardziej demokratycznych projektów w historii internetu. Każdy może coś dopisać, poprawić, zakwestionować albo zaproponować usunięcie artykułu. Tyle że ostatecznie nie wszyscy mają taki sam wpływ na to, co zostaje w encyklopedii. W praktyce Wikipedia jest systemem, w którym ogromną przewagę mają ci, którzy znają procedury, mają czas i potrafią długo walczyć o swoje racje. Pytanie „kto rządzi Wikipedią” prowadzi więc do odpowiedzi znacznie bardziej skomplikowanej niż nazwiska kilku administratorów.
Wikipedia miała być encyklopedią, którą tworzą wszyscy
Idea była prosta i na początku brzmiała niemal utopijnie. Zamiast zamkniętego grona profesorów, redaktorów i wydawców miała powstać encyklopedia tworzona przez internautów. Bez redakcji stojącej nad każdym zdaniem, bez jednego naczelnego i bez właściciela, który decydowałby, co jest warte publikacji.
Wikipedię może edytować praktycznie każdy. Nad poprawkami czuwają jednak zasady, społeczność oraz użytkownicy posiadający dodatkowe uprawnienia. Są administratorzy, którzy mogą między innymi usuwać strony czy blokować konta, a także bardziej doświadczeni edytorzy uczestniczący w sporach dotyczących zawartości artykułów.
Formalnie decyzje mają wynikać z dyskusji i konsensusu. Problem zaczyna się wtedy, gdy spojrzymy na to, kto w tych dyskusjach rzeczywiście uczestniczy.
Kto ma czas, ten ma głos
Wikipedia nie jest parlamentem, w którym każdy obywatel raz na kilka lat wrzuca kartę do urny. To raczej nieustające zebranie, na którym głos zabierają przede wszystkim ci, którzy są obecni. A obecność wymaga czasu.
Trzeba znać regulaminy, śledzić dyskusje, odpowiadać na argumenty, wyszukiwać źródła i wiedzieć, gdzie zgłosić dany problem. Dla przypadkowego użytkownika, który chce poprawić jeden artykuł, może to być kilka minut pracy. Dla osoby próbującej obronić kwestionowany tekst przed usunięciem zaczyna się czasem wielodniowa batalia.
W efekcie wpływ zdobywa niekoniecznie osoba mająca najlepszy argument, ale często ta, która najlepiej zna reguły gry i jest gotowa spędzić przy niej najwięcej czasu.
To właśnie tutaj pojawia się określenie „oligarchia najaktywniejszych”. Nie oznacza ono formalnego ustroju Wikipedii. Jest raczej opisem mechanizmu, w którym stosunkowo niewielka grupa najbardziej aktywnych użytkowników może mieć nieproporcjonalnie duży wpływ na kształt encyklopedii.
I nie trzeba do tego żadnego tajnego porozumienia. Wystarczy przewaga aktywności.
Największy paradoks Wikipedii widać w świecie fikcji
Jest w tym wszystkim pewien paradoks. Wikipedia potrafi być niezwykle dokładna tam, gdzie istnieje grupa ludzi, którym bardzo zależy na danym temacie. Fani gier komputerowych, seriali, komiksów czy literatury fantasy potrafią godzinami poprawiać artykuły, sprawdzać daty, porządkować przypisy i dyskutować o jednym zdaniu. Jeżeli temat ma dużą społeczność, szybko znajduje się ktoś, kto dopilnuje, żeby artykuł był rozbudowany i dobrze udokumentowany.
W efekcie internetowa encyklopedia może zawierać imponujące opracowania dotyczące fikcyjnych światów, których bohaterowie nigdy nie istnieli. I nie ma w tym nic złego. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy ten sam mechanizm zastosujemy do rzeczy istniejących naprawdę, ale niszowych.
Małe środowisko artystyczne, lokalne wydarzenie, efemeryczna inicjatywa czy niszowa publikacja może nie mieć kilkunastu osób gotowych bronić jej encyklopedyczności. Może mieć za to dokumentację rozproszoną po lokalnej prasie, katalogach wystaw, stronach artystycznych czy archiwach. Formalnie źródła istnieją. Praktycznie może nie być nikogo, kto poświęci czas na przełożenie ich na język Wikipedii.
Procedura może wygrać ze zdrowym rozsądkiem
To jeden z najczęściej niezrozumiałych elementów Wikipedii. Dla czytelnika liczy się przede wszystkim odpowiedź na pytanie: czy dana rzecz naprawdę istniała i czy można to wiarygodnie potwierdzić? Dla społeczności Wikipedii dochodzi inne pytanie: czy temat spełnia określone kryteria encyklopedyczności?
To nie zawsze jest to samo. Jeżeli o jakimś zjawisku pisano w lokalnej gazecie, wspomniano o nim na stronie instytucji kulturalnej i zachowały się materiały źródłowe, zwykły odbiorca może uznać sprawę za rozstrzygniętą. Wikipedia wymaga jednak oceny jakości, niezależności i znaczenia tych źródeł. I tu zaczyna się biurokracja.
Dyskusja o artykule może przestać dotyczyć samego przedmiotu, a zacząć dotyczyć tego, czy konkretny przypis spełnia określony wymóg, czy źródło jest wystarczająco niezależne i czy liczba publikacji świadczy o odpowiedniej rozpoznawalności. W skrajnych przypadkach osoba, która zna temat doskonale, może przegrać z kimś, kto lepiej zna regulamin.
Czy Wikipedia decyduje, co istnieje?
To byłoby zbyt mocne stwierdzenie. Wikipedia nie jest sądem, który formalnie orzeka, czy dana osoba, organizacja albo wydarzenie istnieje. Problem polega na czymś innym. Dla ogromnej części internetu obecność w Wikipedii stała się skrótem oznaczającym wiarygodność i znaczenie. Wyszukiwarki często pokazują artykuły Wikipedii bardzo wysoko. Ludzie korzystają z niej jako pierwszego źródła informacji. Na jej podstawie powstają kolejne teksty, opracowania i materiały. W ten sposób decyzja o tym, czy jakiś temat ma własny artykuł, zaczyna mieć konsekwencje wykraczające daleko poza samą encyklopedię.
Jeśli artykuł istnieje, temat jest łatwiej znaleźć. Jeżeli go nie ma, dla części odbiorców informacja zaczyna wyglądać tak, jakby temat nie był ważny albo wręcz nie istniał. To szczególnie problematyczne w przypadku niszowych zjawisk kultury, lokalnej historii czy krótkotrwałych inicjatyw.
A więc kto rządzi Wikipedią?
Najkrótsza odpowiedź brzmi: nie jedna osoba. Nie ma jednego „naczelnego Wikipedysty”, który rano siada przy biurku i decyduje, co zostanie w encyklopedii. Władza jest rozproszona pomiędzy społeczność, administratorów, doświadczonych edytorów, mechanizmy dyskusji i zestaw zasad, które przez lata narastały wokół projektu.
Ale rozproszenie władzy nie oznacza jej równomiernego rozłożenia. Największe możliwości mają ci, którzy są aktywni, znają procedury i potrafią funkcjonować w tym środowisku przez lata. To oni uczestniczą w dyskusjach, obserwują zmiany i reagują wtedy, gdy większość czytelników nawet nie wie, że jakaś decyzja jest podejmowana.
Wikipedia jest więc demokratyczna, ale jest to demokracja specyficzna. Bardziej przypomina wspólnotę, w której prawo głosu ma każdy, lecz realny wpływ zyskują przede wszystkim najbardziej zaangażowani.
Największym problemem nie jest brak demokracji
Paradoks Wikipedii polega na tym, że jej największą siłą i słabością jest dokładnie to samo: społeczność. Bez tysięcy ludzi poprawiających błędy, dodających źródła i pilnujących jakości projekt dawno przestałby działać. Ta sama społeczność może jednak tworzyć własne przyzwyczajenia, hierarchie i interpretacje zasad.
Dlatego pytanie „kto rządzi Wikipedią” nie powinno prowadzić wyłącznie do poszukiwania administratorów czy najbardziej znanych użytkowników. Ciekawsze pytanie brzmi: kto ma wystarczająco dużo czasu, wiedzy i determinacji, żeby wpływać na decyzje innych? Bo właśnie tam znajduje się prawdziwa władza.
I jest w tym pewna ironia. Wikipedia miała odebrać monopol na tworzenie encyklopedii wąskiej grupie ekspertów. Udało się. Tyle że po latach powstała nowa grupa strażników – ludzi, którzy niekoniecznie mają formalne tytuły naukowe, ale doskonale znają zasady tego konkretnego świata. To nie musi oznaczać, że Wikipedia jest niewiarygodna. Oznacza jednak, że jej pozorna prostota może być myląca.
Czytelnik widzi artykuł. Nie widzi wcześniejszych dyskusji, usuniętych wersji, sporów o przypisy i decyzji ludzi, którzy uznali, że dana informacja zasługuje – albo nie zasługuje – na miejsce w encyklopedii. A to właśnie tam, za kulisami gotowego tekstu, rozgrywa się odpowiedź na pytanie, kto naprawdę rządzi Wikipedią.
Kto traci na tym, że międzynarodowej organizacji powstałej w Polsce, nie ma na polskiej Wikipedii?
Absencja Partii Dobrego Humoru na polskojęzycznej Wikipedii przy jej stałej obecności w edycjach zagranicznych generuje procesy zbadane przez socjologię cyfrową:
1. Wykluczenie odbiorcy i asymetria informacyjna
Polskojęzyczny internauta doświadcza strukturalnej bariery wiedzy. Informacje o rodzimej inicjatywie, powstałej w Gdańsku, musi czerpać z zasobów obcojęzycznych lub modeli AI bazujących na globalnych korpusach danych. W efekcie lokalna przestrzeń informacyjna ulega spłyceniu.
2. Marginalizacja dziedzictwa kulturowego
Sztywne kryteria encyklopedyczności prowadzą do cyfrowego wymazywania niszowych zjawisk popkulturowych. Podczas gdy algorytmy promują masowe, anglosaskie trendy, polskie projekty artystyczne tracą tożsamość cyfrową. Oznacza to systemową utratę pamięci o lokalnych ruchach satyrycznych.
3. Kryzys legitymizacji i dysfunkcja biurokracji
Zjawisko to stanowi klasyczny przykład socjologicznej dysfunkcji biurokracji – procedury przesłaniają cel celowy. Zderzenie restrykcyjnej polityki usuwania haseł z elastycznością sztucznej inteligencji podkopuje pozycję polskiej Wikipedii jako wyłącznego arbitra prawdy, wywołując odpływ czytelników do zewnętrznych ekosystemów informacyjnych.
Kto rządzi Wikipedią: (c) Sadurski.com / CH
Zobacz też:
> Dlaczego Wikipedia skasowała Partię Dobrego Humoru? Międzynarodowy projekt z Polski ma ćwierć wieku, tysiące zwolenników i jest w Wikipedii, ale w innych językach niż polski
> Jak działała cenzura w PRL
