Wszystko o maratonie. Historia, rekordy, ciekawostki

Legenda o maratonie sięga starożytnej Grecji, gdzie bohaterski bieg Filipidesa stał się symbolem wytrzymałości i poświęcenia, inspirując współczesne zawody. Ciekawostki o maratonie ujawniają, jak ten dystans ewoluował od antycznej opowieści do globalnego fenomenu, przyciągając miliony biegaczy na trasy pełne historii i wyzwań. Odkrywanie rekordów, ekstremalnych edycji oraz roli kobiet i Polaków w tej dyscyplinie pokazuje, ile pasji kryje się w każdym kilometrze

Bohaterski wyczyn Filipidesa. Początki legendy

W 490 roku p.n.e. pod Maratonem rozegrała się bitwa, w której Grecy pod wodzą Miltiadesa pokonali przeważające siły perskie. Według Herodota, ateński herold Filipides, znany też jako Fidipides, został wysłany do Sparty po pomoc, pokonując około 240 kilometrów w dwa dni. Jednak to inna wersja legendy, spopularyzowana przez Plutarcha i Lukiana, uczyniła go ikoną maratonu – po zwycięstwie miał przebiec około 40 kilometrów z pola bitwy do Aten, by ogłosić „Zwyciężyliśmy!”, po czym padł martwy z wyczerpania.

Ta dramatyczna opowieść, choć mieszająca fakty historyczne z mitem, stała się fundamentem dla biegu maratońskiego. Współczesne badania sugerują, że Filipides mógł być profesjonalnym posłańcem, zdolnym do takich dystansów dzięki treningowi, ale śmierć po biegu pozostaje literackim dodatkiem. Inspiracja ta ożyła w XIX wieku, gdy Pierre de Coubertin, twórca nowożytnych igrzysk olimpijskich, zaproponował maraton jako hołd dla antycznej Grecji.

Maraton na nowożytnych igrzyskach olimpijskich

Pierwszy nowożytny maraton odbył się 10 kwietnia 1896 roku podczas igrzysk w Atenach, na trasie liczącej około 40 kilometrów i zakończył się na Stadionie Panateńskim. Wystartowało 17 zawodników, w tym tylko czterech obcokrajowców, a zwyciężył Grek Spyridon Louis, pasterz i nosiwoda, z czasem 2:58:50. Louis, startujący w tradycyjnym greckim stroju, stał się narodowym bohaterem – król Jerzy I obiecał mu spełnić dowolne życzenie, a on poprosił o wózek do transportu wody.

Bieg przyciągnął 50 tysięcy widzów na stadionie, a jego finisz wywołał euforię, symbolizując odrodzenie greckiego ducha. Kolejne olimpiady ugruntowały maraton jako koronną dyscyplinę – w 1900 roku w Paryżu wygrał Francuz Michel Théato, choć trasa była chaotyczna i pełna oskarżeń o oszustwa. Do 1924 roku dystans wahał się między 40 a 42 kilometrami, aż ustandaryzowano go na obecny. Maraton olimpijski ewoluował, wprowadzając w 1984 roku konkurencję kobiet, co otworzyło dyscyplinę na nowe pokolenia biegaczy.

Najlepsze wyniki w historii maratonów (dane na koniec roku 2025):

Skąd wzięła się długość 42,195 km?

Dystans maratonu nie wywodzi się bezpośrednio z legendy Filipidesa, lecz z praktycznych decyzji organizatorów. W starożytności trasa z Maratonu do Aten wynosiła około 40 kilometrów, ale podczas igrzysk w Londynie w 1908 roku wydłużono ją o 2 kilometry i 195 metrów, by start odbył się pod zamkiem Windsor, a meta przed lożą królewską na stadionie White City, umożliwiając rodzinie Edwarda VII wygodne oglądanie finiszu.

Ta zmiana, początkowo tymczasowa, została przyjęta jako standard przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Federacji Lekkoatletycznych w 1921 roku, by ujednolicić zawody. Wcześniejsze maratony miały różne długości – na przykład w 1896 roku 40 km, w 1900 – 40,26 km. Ta precyzyjna miara podkreśla, jak sportowe tradycje mieszają się z historycznymi anegdotami, czyniąc maraton unikalnym wyzwaniem wymagającym nie tylko kondycji, ale i strategii.

Maraton jako impreza masowa. Wielka Szóstka

Z biegiem lat maraton przekształcił się z elitarnej konkurencji w wydarzenie przyciągające tłumy amatorów. World Marathon Majors, znana jako Wielka Szóstka, to cykl sześciu najbardziej prestiżowych maratonów: Tokio, Boston, Londyn, Berlin, Chicago i Nowy Jork, zainaugurowany w 2006 roku przez Abbott Laboratories. Ukończenie wszystkich sześciu nagradzane jest medalem Six Star Finisher, co motywuje tysiące biegaczy do podróży po świecie. Boston, najstarszy coroczny maraton od 1897 roku, wymaga kwalifikacji czasowej, co dodaje mu ekskluzywności. Londyn słynie z rekordów i charytatywności, a Nowy Jork z trasy przez pięć dzielnic, gromadzącej ponad 50 tysięcy uczestników. Te imprezy generują miliony dolarów na cele dobroczynne i promują bieganie jako styl życia, przyciągając zarówno profesjonalistów, jak i debiutantów.

Słynne Maratony Świata (World Marathon Majors)

Zestawienie porównujące najbardziej prestiżowe biegi pod kątem daty powstania oraz przybliżonej liczby uczestników, co pokazuje skalę popularności tej dyscypliny.

Rekordy i ciekawostki o maratonie

Ciekawostki o maratonie obejmują ekstremalne wyczyny, jak te Deana Karnazesa, ultramaratończyka, który w 2004 roku ukończył maraton na Biegunie Południowym przy temperaturze -25°C, ubrany w minimalne warstwy ochronne. Karnazes znany jest też z przebiegnięcia 50 maratonów w 50 stanach USA w 50 kolejnych dni w 2006 roku, co pokazuje granice ludzkiej wytrzymałości.

Aktualny rekord świata mężczyzn należy do Kelvina Kiptuma – 2:00:35 z Chicago 2023, a kobiet do Ruth Chepngetich – 2:09:56 z Chicago 2024. Te czasy ewoluowały dzięki lepszemu treningowi i technologii obuwia.

Najdziwniejsze maratony na świecie

Biegi maratońskie odbywają się w ekstremalnych warunkach, jak Marathon des Sables na Saharze – sześcioetapowy ultramaraton przez pustynię, gdzie uczestnicy niosą ekwipunek w temperaturach powyżej 50°C. North Pole Marathon prowadzi po lodowej pokrywie Bieguna Północnego, z ryzykiem mrozu do -30°C i dryfujących lodów. Great Wall Marathon na Wielkim Murze Chińskim obejmuje ponad 5000 schodów, łącząc historię z fizycznym wyzwaniem, a limit czasu wynosi osiem godzin. Te edycje przyciągają śmiałków szukających przygody poza asfaltem.

Kobiety w historii maratonu

Walka kobiet o udział w maratonach zaczęła się w latach 60. XX wieku. W 1966 roku Roberta Gibb ukryła się w krzakach i ukończyła Boston Marathon nieoficjalnie. Rok później Kathrine Switzer zarejestrowała się jako K.V. Switzer i mimo próby usunięcia jej z trasy przez organizatora, dobiegła do mety. Oficjalnie kobiety dopuszczono do Bostonu w 1972 roku. Pierwsza olimpijska maratonka, Joan Benoit, wygrała w Los Angeles 1984. Paula Radcliffe ustanowiła rekord 2:15:25 w Londynie 2003, trzymający się latami. Dziś kobiety stanowią znaczną część uczestników.

Polscy maratończycy i ich osiągnięcia

Polska ma bogatą tradycję w maratonie. Wanda Panfil zdobyła złoto mistrzostw świata w 1991 roku w Tokio z czasem 2:29:53, a wcześniej wygrała maratony w Nowym Jorku i Bostonie. Henryk Szost trzyma rekord Polski 2:07:39 z Otsu 2012. Inni notable to Antoni Niemczak (2:09:41) i Jan Huruk. Mateusz Janiszewski jako pierwszy Polak ukończył Wielką Szóstkę. Polskie maratony rozwijają się, z setkami zawodników poniżej 2:30.

Najstarszy maraton w Polsce

Pierwszy maraton w niepodległej Polsce odbył się 2 listopada 1924 roku na trasie Rembertów-Zegrze-Nieporęt i z powrotem, w trudnych warunkach pogodowych. Wystartowało 15 biegaczy, ukończyło trzech, a zwyciężył Stefan Szelestowski z czasem 3:10:57. To wydarzenie zapoczątkowało tradycję maratońską w kraju.

Największe maratony europejskie

Europa gości największe maratony świata. Londyn przyciąga ponad 40 tysięcy uczestników, z trasą wzdłuż Tamizy. Berlin słynie z płaskiej trasy i rekordów, jak te Kipchoge. Paryż oferuje widoki na Łuk Triumfalny i Wieżę Eiffla, z frekwencją powyżej 40 tysięcy. Barcelona i Amsterdam dopełniają listę, z Rotterdamem znanym z szybkich czasów. Te biegi łączą sport z turystyką.

Słynni maratończycy i ich rekordy

Eliud Kipchoge, kenijski dominator, pobił rekord świata 2:01:09 w Berlinie 2022 i jako pierwszy zszedł poniżej 2 godzin w nieoficjalnym biegu w Wiedniu 2019. Paula Radcliffe trzymała rekord 2:15:25 przez 16 lat. Inni to Haile Gebrselassie, z dwoma rekordami świata, i Mary Keitany, z trzema zwycięstwami w Nowym Jorku.

Ciekawostki o maratonie: (c) Sport Sadurski.com / GR

Inne ciekawostki:
> Niezwykły maraton w Himalajach
> Rower
> Spadochron