Sarajewo było gospodarzem zimowych igrzysk olimpijskich i symbolem wielokulturowej Jugosławii. Kilka lat później stało się areną najdłuższego oblężenia współczesnej Europy. Dziś na ulicach nadal można zobaczyć ślady wojny, cmentarz obrońców i słynne róże Sarajewa. Zobacz relację oraz zdjęcia z wycieczki
Sarajewo przed wojną i zimową olimpiadą 1984
Stadion Koševo w Sarajewie. 8 lutego 1984 roku, godzina 15:44. Prawie 20-letnia Sanda Dubravčić, chorwacka łyżwiarka figurowa, zapala znicz Zimowych Igrzysk Olimpijskich, największe wydarzenie sportowe w historii Jugosławii. Wtedy nikt nie przypuszczał, że sześć lat później na Bałkanach rozpęta się straszna wojna, a Sarajewo przez 4 lata będzie oblegane przez wojska Serbii.
Josip Broz Tito, przez kilka dekad niepodzielny wódz Jugosławii, osobiście wspierał organizację pierwszych zimowych igrzysk olimpijskich w państwie socjalistycznym. Nie doczekał się, umarł 4 lata przed otwarciem igrzysk. Jednak hasło „Braterstwo i Jedność” (Bratstvo i jedinstvo) coraz bardziej chwiało się w posadach. Było kwestią czasu, kiedy bałkański kocioł wybuchnie.
Dlaczego wybuchła wojna w Jugosławii
Apogeum wielkości Jugosławii, to lata 60. i 70. W 1961 r. w Belgradzie odbył się I Szczyt Ruchu Państw Niezaangażowanych. Tito u boku Nehru (przywódca Indii) i Nasera (przywódca Egiptu), stworzył trzecią siłę na świecie, obok USA i ZSRR. Największy dobrobyt Jugosławii i popularność Tito, to lata 70. Reszta państw socjalistycznych patrzyła na to z zazdrością.
Tak to wyglądało na zewnątrz, jednak śmietankę spijała Serbia i Belgrad, stolica Jugosławii. Mieszkańcy pozostałych republik byli biedniejsi i musieli pracować na sukces, do tego narodowościowe i religijne waśnie, inflacja. Gdy zabrakło Tito, wszystko zaczęło się sypać.
Oblężenie Sarajewa – 1425 dni piekła
W wojnie na Bałkanach, która rozpętała się w połowie 1991 r., po ogłoszeniu niepodległości przez Chorwację i Słowenię, napisano tomy książek.
Sarajewo położone w dolinie i otoczone górami ze wszystkich stron, 5 kwietnia 1992 r. zostało szczelnie otoczone. Kilkaset serbskich, dział, czołgów, moździerzy i dziesiątki tysięcy żołnierzy, zaczęło bezwzględnie atakować mieszkańców, chronionych przez garstkę uzbrojonych obrońców.
Dlaczego agresorzy liczyli na złamanie woli obrońców i mieszkańców – na poddanie miasta? Sarajewo to duże, gęsto zabudowane miasto. Wejście atakujących oznaczało walkę o każdy dom, piwnicę i ulicę. Serbowie świetnie pamiętali bitwę o Vukowar z (sierpień-listopad 1991). Mimo wsparcia lotnictwa i ciężkiej artylerii, zdobycie chorwackiego miasta okupili stratą 1-2 tys. i kilkuset czołgów.
Jak mieszkańcy przetrwali oblężenie
Z okolicznych wzgórz Serbowie wszystko widzieli. Snajperzy jak do kaczek, strzelali do cywili podbiegających do studni w centrum miasta. Trzeba było przetrwać bez prądu, ogrzewania, kanalizacji, przy codziennym ostrzale kilkuset pocisków i braku ochrony medycznej.
1425 dni w skrajnym wyczerpaniu, zakończyła interwencja NATO i pokój w amerykańskim Dayton. Dopiero wtedy zakończyło się oblężenie miasta. I dopiero wtedy mogły wejść do dawnej Jugosławii międzynarodowe wojska rozjemcze IFOR, pod powództwem NATO.
Cmentarz Kovači i grób Aliji Izetbegovicia
Z wielu miejsc miasta, między innymi spod Sebilja – słynnej drewnianej fontanny z XVIII wieku – widać położony na wzgórzu cmentarz Kovači (Šehidsko mezarje Kovači). Na zielonej trawie kontrastuje 1,5 tys. śnieżnobiałych słupów, tradycyjnych miejsc pochówku wyznawców islamu. To głównie groby šehidów – bośniackich żołnierzy i ochotników, którzy zginęli w obronie miasta. W centrum cmentarza, pod kopułą spoczywa ciało Aliji Izetbegovića. Pierwszy prezydent niepodległej Bośni i Hercegowiny chciał zostać pochowany wśród obrońców.
Róże Sarajewa i ślady wojny na ulicach miasta
Choć od tych wydarzeń minęły trzy dekady, jadąc taksówką co chwilę widać domy i socjalistyczne wieżowce, których elewacje pokryte są dziurami po kulach z broni palnej oraz wybuchach z moździerzy. Część dziur i wyrw w murach jest zaklajstrowanych cementem, inne wyglądają tak, jak kiedyś. Między nimi domy stoją zbudowane już później, więc ich elewacje są w idealnym stanie.
O krwawej przeszłości pozostało wiele pamiątek. Na wybrukowanych ulicach co chwile można spotkać tzw. róże Sarajewa. Miejsca po wybuchach, w których zginęli mieszkańcy, pokryto krwisto czerwoną farbą, choć dziś jest już wyblakła.
Widziałem dwóch mężczyzn ok. 60-letnich – bez nóg, poruszających się o kulach. Mimo upływu lat pamiętają wojnę, choć mieli więcej szczęścia niż polegli.
Sarajewo dziś. Miasto, które wróciło do życia
Dla młodych Sarajewian to już historia. Miasto żyje swoim codziennym życiem, oczywiście jest muzeum przypominające o oblężeniu. Wśród turystycznych pamiątek znalazłem modele symbolicznych czołgów wykonanych z łusek po nabojach, plastikowe karabiny oraz magnesy z Tito. Choć jest ich znacznie mniej niż gadżetów piłkarskich.
Gdy odwiedziłem Sarajewo, trwały piłkarskie mistrzostwa świata rozgrywane w Ameryce Północnej. W centrum miasta było dużo reklam z piłkarzami i kilka stref kibica. Do tego wagoniki kolejki linowej (Trebevićka žičara) na olimpijską górą Trebević są oznakowane nazwiskami piłkarzy.
Czy Bośnia nadal obawia się wojny?
W Bośni i Hercegowinie nadal można usłyszeć obawy dotyczące przyszłości regionu. Rosnące wydatki wojskowe państw bałkańskich sprawiają, że część mieszkańców pamiętających wojnę z niepokojem patrzy na sytuację polityczną.
Co warto zobaczyć w Sarajewie? Atrakcje miasta
Planując zwiedzanie stolicy Bośni i Hercegowiny, warto podzielić punkty na te związane z kulturą osmańską oraz miejsca pamięci o niedawnej wojnie. Oto najważniejsze z nich:
Baščaršija: Historyczne, tętniące życiem serce Sarajewa z wąskimi uliczkami, kawiarniami i warsztatami rzemieślniczymi. Symbolem tej orientalnej dzielnicy jest drewniana fontanna Sebilj, przy której spotykają się mieszkańcy i turyści.
Meczet Gazi Husrev-bega: Jeden z najważniejszych i najbardziej okazałych zabytków architektury osmańskiej na całych Bałkanach.
Miejsca Pamięci o obronie: Nad starówką znajduje się Cmentarz Kovači, gdzie pochowano obrońców miasta oraz pierwszego prezydenta, Aliję Izetbegovicia. Z kolei na obrzeżach miasta, przy lotnisku, czeka przejmujący Tunel Nadziei, którym podczas oblężenia dostarczano żywność i broń do odciętej doliny.
Ślady wojny w centrum: Krwawą przeszłość upamiętniają Róże Sarajewa, czyli ślady po wybuchach pocisków na chodnikach wypełnione czerwoną żywicą. Warto odwiedzić także targ Markale, gdzie dochodziło do tragicznych masakr ludności cywilnej, oraz Muzeum Oblężenia Sarajewa. Spacer po centrum pozwala też zobaczyć niezwykły tygiel kulturowy, gdzie obok siebie stoją meczety, kościoły katolickie, cerkwie i synagogi.
Most Łaciński: Architektoniczny symbol miasta. To właśnie w jego pobliżu dokonano zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, co stało się bezpośrednim impulsem do wybuchu I wojny światowej.
Kolejka linowa i góra Trebević: Piękne widoki na całą okolicę oferuje nowoczesna kolejka Trebevićka žičara. Prowadzi ona na olimpijską górę, gdzie w lesie można zobaczyć niesamowite, zarośnięte graffiti pozostałości toru bobslejowego z zimowych igrzysk w 1984 roku. Przy okazji warto rzucić okiem na stadion Koševo, gdzie odbyła się ceremonia otwarcia olimpiady, oraz modernistyczną dzielnicę Grbavica, która w latach 90. znajdowała się na samej linii frontu.
Wieczorem, po całym dniu pełnym wrażeń, warto usiąść w jednej z tradycyjnych kawiarni przy tętniącej życiem ulicy Ferhadija i spróbować prawdziwej bośniackiej kawy parzonej w tygielku.
Sarajewo: tekst i oryginalne zdjęcia: (c) Szczepan Sadurski – dziennikarz, satyryk i podróżnik. Autor relacji z kilkudziesięciu krajów Europy i świata / Europa . Sadurski.com
Zobacz też:
> Smoki, mosty i sekrety Plečnika. Przewodnik po atrakcjach Lublany
> Dużo faktów i ciekawostek przywiezionych z Zurychu w Szwajcarii
> Atrakcje Tirany. Co zobaczyć w najbardziej kolorowej stolicy Europy?
FAQ: oblężenie Sarajewa
Ile dni trwało oblężenie miasta?
1425 dni. Rozpoczęło się 5 kwietnia 1992 roku, a formalnie zostało zakończone 29 lutego 1996 roku (po podpisaniu porozumienia z Dayton). Oblężenie trwało to niemal cztery lata – o rok dłużej niż oblężenie Leningradu podczas II wojny światowej.
Ilu było obrońców?
Miasta bronił 1. korpus Armii Republiki Bośni i Hercegowiny (ARBiH), wspierany przez lokalne formacje samoobrony i policję. Szacuje się, że wewnątrz okrążonego miasta walczyło około 35 000 do 40 000 żołnierzy bośniackich.
Kto atakował oblężone Sarajewo?
Oblegające miasto siły bośniackich Serbów (VRS) liczyły około 13 000 – 18 000 żołnierzy, pod dowództwem Ratko Mladicia. Dysponowały setkami czołgów, moździerzy i dział artyleryjskich rozstawionych na wzgórzach wokół Sarajewa.
